Odysseus op groot scherm

Meer dan twintig jaar wachtten wij op deze film. Sinds Troy (2004) de verfilming van de Ilias; (zie de recensie op deze site. Troy. Homeros in Hollywood)
Net als die film zagen wij The Odyssey andermaal op zeer groot scherm, in een propvolle Imax-zaal van Kinepolis Hasselt. Gelukkig gewaarschuwd om oordopjes mee te brengen tegen het geluid!

De zaalbenaming, niet te verwarren met de unieke Imax-vertoningen in Brussel, met bezoekers uit heel Europa, bijna 2 km antieke filmpellicule, begin augustus reeds volgeboekt tot ergens in september, woekerprijzen en zelfs valse tickets! Idem in Frankrijk, waar mijn zoon en zijn vrienden speciaal naar Montpellier rijden, voor ‘de beste Franse Imax (beter dan in Parijs)’. Maar al tot oktober moeten wachten voor ze zelfs maar tickets kunnen boeken.
Ook in Londen was de analoge Imax-voorstelling al meteen tot eind augustus uitverkocht.
Wereldwijd was de film in het allereerste weekend goed voor 264 miljoen dollar aan kassa-inkomsten. Daarmee zijn de kosten in amper twee dagen reeds terugverdiend en omgezet in winst: aan de productie van deze blockbuster hing een prijskaartje van niet minder 250 miljoen dollar. Kinepolis verwacht dat 2026 het beste jaar zal worden na de pandemie.

Wij boekten veiligheidshalve de kindertijdvertoning van 13.30u, gekozen met het idee dat er dan wel voldoende plaats zou zijn in de zaal, wegens de gelijktijdige Spider Man-projectie in een van de andere zalen. Was dat even een vergissing! We moesten naar de voorste sectie zetels, gelukkig op de laatste rij ervan.
Bij het einde van de vertoning stond andermaal een massa belangstellenden aan te schuiven. En zo gaat dat elke dag!

Ongelooflijk hoeveel reacties vanuit alle mogelijke niveaus op de film! Je kan terecht spreken van de filmrevelatie van deze zomer 2026.



Persoonlijke mening: een geweldige film, grandioos, ongetwijfeld Oscar – kandidaat. En toch. Hij laat mij niet helemaal bevredigd de zaal verlaten. Edoch, voor de eerste maal in vele jaren kan ik niet direct de vinger leggen op het waarom. Daarom, heel ongewoon, verder onderaan in deze bijdrage een reeks uitvoerige, diverse en bijzonder goede recensies allerhande.

Enkele kanttekeningen. Vooreerst een weglating, die ik persoonlijk positief vond: in het epos hangt zoon Telemachos na het bloedbad twaalf meisjes op, die met de vrijers hebben liggen ‘rampetampen’ en dus Penelope niet trouw zijn gebleven. “Zij spartelden nog even, maar niet lang meer.” Wel een sadistische straf. Choqueerde niet alleen mij toen ik het epos voor het eerst las als tiener, in een vorige eeuw.

Dan is er enorm veel kritiek gekomen op de keuze van de zwarte actrice Lupita Nyong’o voor de rollen van Helena van Troje en haar tweelingzuster Klytaimnestra, koningin van Mycene. Lupita is een zeer mooie dame, van Keniaans – Mexicaanse afkomst. Het vaste epitheton voor haar bij Homeros is echter: ‘de goudlokkige Helena, Helena met de gouden lokken.’ Dat klopt uiteraard niet met haar huidskleur en lange dreadlocks. Dat kan dus niet! Heeft niets met racisme te maken, maar met foute casting. Om ‘actueel’ te willen zijn en in de mode?



Odysseus (Matt Damon) met de godin Athena (Zendaya)

De Odysseia, een relaas in 12.110 verzen, ingedeeld in 24 boeken, geschreven net als de Ilias in epische dactylische hexameters, werd waarschijnlijk opgetekend rond 700 v.Chr., als auteur toegeschreven aan Homeros, de blinde bard van de Ilias. Dus minstens 400 jaar na de veronderstelde val van Troje, de ondergang van de Late Bronstijd-beschaving en de overgang naar de IJzertijd. (zie op deze site Godendeemstering. Het catastrofale einde van de Late Bronstijd) (deel 1)

Het verhaal zelf kan in grote lijnen wel bekend geacht, na bijna drieduizend jaar omzwerven in de culturele erfenis van de westerse wereld. Na de val en de totale verwoesting van Troje zeilt Odysseus, de sluwe en vindingrijke, de bedenker van de list met het Trojaanse paard, met zijn gezellen naar zijn koninkrijk Ithaka. Maar dat loopt niet van een leien dakje. Tien jaar kost het hem. En welke gevaren dwarsbomen hem voor hij thuiskomt bij zijn trouwe Penelope en een bloedbad kan aanrichten onder die hatelijke ‘vrijers’, die zijn eega en met haar zijn troon willen veroveren?

Daarover dus deze film van Christopher Nolan, nogmaals: dé kine-revelatie van de snikhete regenloze kurkdroge zomer 2026, internationaal vol verschrikkelijke onblusbare natuurbranden.

Wanneer je denkt de Odyssee te kennen als je drie uur later weer de buitenlucht intreedt, zit je er natuurlijk langs. Een film, ook al duurt hij drie uur, is niet in staat een dergelijk oeroud gecompliceerd epos volledig in al zijn aspecten te vatten. Film condenseert noodzakelijk in het aantal personages, de gebeurtenissen en het tijdsverloop. (Zie hiervoor: Speelfilms als medium voor multimediaal en vakoverschrijdend werken in: Magazine 2011).

Veel van de kritieken is daarom onterecht. Edoch Nolan zet je wel verdienstelijk op de goede weg. Zeker ook wat de muziek betreft.

The Odyssey is geen lichte kost. Nolan geeft in die soms onwerkelijke wereld van Homeros tijdloze emoties de bovenhand. Naast Matt Damon staan er op de affiche nog en plejade grote namen, die op hun beurt een rol met volume krijgen. Zo zet Anne Hathaway een weerbare en weerbarstige Penelope neer. Ze is niet de passieve vrouw die zich in een hoekje laat drijven door de horden beestige, onbeschaamde primitievelingen die klaarstaan om de jarenlange lege troon in te nemen – Antinoös op kop, met een blijvende vuile grijns gespeeld door Robert Pattinson.
Tom Holland zit op zijn beurt goed in zijn rol als Telemachos, de aimabele zoon die opgroeide zonder vader, terwijl Zendaya als beschermgodin Athena een weifelende Odysseus bijstaat. (Ook hier is het origineel van Homeros niet gevolgd: geen ‘Blauwogige Athena’. Maar daarover heb ik geen kritieken gelezen.

En de lijst met bekende gezichten is nog veel langer, met onder anderen, Charlize Theron, en zoals gezegd Robert Pattinson…

Nolan heeft dan ook alles wat hij tot zijn beschikking had uit de kast gehaald. De opnames van The Odyssey zijn gemaakt in zes landen, van Schotland en Marokko tot IJsland. Het team draaide dus hoog in de bergen en midden op zee. Daar bracht natuurlijk een aantal moeilijke dagen mee, vertelde Matt Damon al meermaals in interviews.
“Odysseus reist naar plaatsen die voor de tijdgenoten van Homerus volledig onbekend waren”, zegt de regisseur. “Ze moeten exotisch en vreemd hebben geklonken. Dat wilden we in filmbeelden vatten. We wilden vermijden dat de film alleen een mediterrane blik zou bieden op de landschappen die een historische Odysseus zou hebben doorkruist. Om het episch te maken, hadden we andere gebieden en klimaatomstandigheden nodig. Een woeste zee, wind, regen, sneeuw: dat wilde ik allemaal. Juist om bij de kijker die ervaring te kunnen evenaren van hoe de Odyssee destijds moet zijn binnengekomen.”

Meer nog: Nolan laat de wereld van nu doorschemeren in de problematiek en vooral de gewetensbezwaren bij de hoofdpersonen. Herhaaldelijk uiten mensen in de film hints naar de actuele dreiging van ‘de Volken van de zee’ en het einde van de beschaving. Klopt fraai als een bus met de stelling van Eric Cline in zijn geruchtmakende boek 1177 v. Chr. Het einde van de beschaving waarin die Zeevolkeren en de val van Troje een aanzienlijke rol spelen (zie nogmaals op deze site Godendeemstering. Het catastrofale einde van de Late Bronstijd (2 delen) plus verwijzing naar enkele documentaires) . Godendeemstering. Het catastrofale einde van de late bronstijd (deel 1)
Bijzonder actueel in deze era na corona, van klimaatopwarming, genocide, drones, onverwachte oorlogen en een Trump op de presidentiële troon.

Merkwaardig genoeg tref ik geen enkele verwijzing naar Cline in de talrijke recensies van The Odyssey in mijn bezit, waarvan enkele van de belangrijkste hieronder zijn weergegeven. Heeft niemand van de auteurs het boek gelezen? Nolan (en/of zijn scenarioschrijvers) beslist wel!
Op een bepaald ogenblik zegt Odysseus zelfs:“… het einde van onze Bronstijd.” Absurde uitspraak natuurlijk, alleen interessant voor de hedendaagse filmbezoeker.

Romans

Op korte tijd zijn een aantal geruchtmakende romans verschenen, waarin de epen van Homeros een vooraanstaande rol spelen, of liever gezegd: de vrouwen in die verhalen.
Kort even voorstellen:

- Patrick De Rynck, Vergeet Christopher Nolan en zijn ‘The Odyssey’. Deze vijf vrouwen gingen al eerder aan de slag met Homerus, in: De Standaard, 23 juli 2026.

- Pat Barker, De vrouwen van Troje, Amsterdam, Ambo, 2021, 390 blz.

- Pat Barker, De stilte van de vrouwen, Amsterdam, Ambo, 2019, 297 blz.

Opener: “Grote Achilles. Heldhaftige Achilles, stralende Achilles, goddelijke Achilles … Wat stapelen de epitheta zich op. Wij noemden hem nooit zo; wij noemden hem ‘de slager’.”
Met deze openingszinnen van De stilte van de vrouwen belanden we bij dat andere epos van Homeros, de zeer mannelijke Ilias, en bij de terugreis van een andere twijfelachtige Griekse held van Troje, legerleider Agamemnon. Aan hem en zijn trieste lot bij zijn terugkeer refereren Homeros’ Odyssee en ook Nolans The Odyssey geregeld.

Pat Barker schreef romans met vertelstof ontleend aan twee ‘moeders van alle oorlogen’: de Groote Oorlog (Regeneration) en de Trojaanse Oorlog. Haar Troje-drieluik behandelt het vernietigende en traumatiserende effect van oorlog en geweld voor Trojaanse en Griekse vrouwen, geschreven vanuit het perspectief van vrouwen die ofwel niet voorkomen bij Homeros ofwel doorgaans zwijgen, zoals oorlogsbuit Briseïs en koningsdochter Kassandra, van wie de ware profetieën niet werden geloofd.

- Madeline Miller, Een lied voor Achilles, Amsterdam, Orlando, 2012.

- Madeline Miller, Circe, Amsterdam, Orlando, 2019, 384 blz.

Tips voor ruimere leereenheid

De film is vanzelfsprekend te lang om in zijn geheel te projecteren in lesverband.
Zie veel meer uitgeteste tips bij de besprekingen van Imme Dros, Ilios. Het verhaal van de Trojaanse oorlog, nu in één boek, samen met Odysseus, Querido 2018 – ook als e-boek.  Op de schouders van reuzen
en Troy. Homeros in Hollywood

Ook het oudere jeugdboek van Imme Dros, De reizen van de slimme man, Amsterdam, Querido, 2013, 5de druk, 102 blz.(Oorpronkelijk: 1988, Zilveren Griffel, 1989.)

Website met volledige leereenheden op Histoforum over Hellas en Troje, met toegang tot zeer bruikbare trailer van 10 minuten.

Opletten: National Geographic volgt nog steeds de actuele opgravingen in en in verband met Troje. Aanbevolen voor geïnteresseerden, ook buiten lesverband natuurlijk. Idem voor kortere films op YouTube, helaas niet meer zonder reclamehinder.

Uitvoerige recensies. Zeker lezen!

Is het boek beter dan de film?
Jürgen Pieters, Het boek en de film. De Odyssee nog maar eens, in: Doorbraak.be 12/8/2026. 

Zo begin je aan Homerus’ epos. Nu Christopher Nolan ‘The Odyssey’ uitbrengt: zo begin je aan Homerus’ epos | De Standaard

Jona Lendering, De Odyssee. Trauma en mythologie, Telenet: Dagelijks overzicht voor Mainzer Beobachter, op juli 15, 2026

Blogs van Ph. Clerick, Alle stukjes verzameld


Jos Martens, augustus 2026