Histoforum

    Masada

laatste wijziging: 11-08-2012

 

Masada

Universal Studios 1981 - 2 DVD’s 2009 - speelduur: 365 minuten - Engels - Nederlandse ondertitels (Gebaseerd op het boek van Ernest K. Gann)

Tijd en ruimte: Judea (Palestina), 71 na Chr.
Thematiek: val van Jeruzalem; Joodse strijd voor de vrijheid tegen een overmacht.
Waardering: ****/4
Regisseur: Boris Sagal
Acteurs : Peter O’Toole (Flavius Silva) ; Peter Strauss (Eleazar ben Yair) ; Barbara Carrera (Sheva); Timothy West (Vespasianus).

Inhoud

In 70 n. Chr. eindigde de grote Joodse opstand in bloed en vuur met de inname van Jeruzalem en de verwoesting van de Tempel door de latere keizer Titus, zoon van keizer Vespasianus. De triomfboog van Titus in Rome bewaart nog steeds de herinnering aan de plundering van het Joodse heiligdom. Een groep Zeloten, fanatieke fundamentalisten, wist de dans te ontspringen en te ontkomen naar de bergvesting Masada. Masada rijst 400 meter hoog op uit een godvergeten woestijn, vlakbij de Dode Zee, in een landschap doorsneden met wadi’s (rivierbeddingen die een groot deel van het jaar droog staan).

Hier bouwde Herodes de Grote omstreeks 40 v. Chr. het hele plateau om tot een oninneembare wijkplaats. Door een vernuftig systeem van aquaducten kon hij de winterregens afleiden naar gigantische citernes in de rots. Hij liet vruchtbare tuinaarde storten op het plateau, zodat belegerden hun eigen groenten en fruit konden telen. En bouwde twee luxueuze paleizen. 
Eén plaats in het land die als een zwerende doorn in het vlees van het Romeinse imperium steekt en trots weerstand blijft bieden, dat kan in de avonturen van Asterix, maar uiteraard niet in de realiteit. Zou anderen wel eens op slechte gedachten kunnen brengen!
In 72 (of 73) zond Vespasianus het Tiende Legioen onder aanvoering van Flavius Silva naar Masada om het laatste Joodse verzet afdoende uit te schakelen. 6000 Romeinen tegen minder dan 1000 Zeloten? Om het verhaal te begrijpen moet je Masada zien!

En hier begint de mini-serie uit 1981. Hoewel, mini is wel een erg ongepast etiket voor een magistrale film van meer dan zes uur! De reeks is gebaseerd op het boek van Ernest K. Gann (1910-1991) The Antagonists uit 1970, in het Nederlands vertaald als Masada (1985). De antagonisten uit de titel zijn de Romeinse aanvoerder Flavius Silva (vertolkt door Peter O’Toole) en de leider der Zeloten, Eleazar ben-Yair (Peter Strauss). Bij beiden hoort een vrouw: de sterke volhardende Myriam bij Eleazar; de wispelturige Joodse krijgsgevangene Sheva bij de Silva. 

Om de vesting te bestormen leggen de Romeinen, met de gedwongen hulp van duizenden Joodse gevangenen een helling aan om een belegeringstoren naar boven te hijsen - een duizelingwekkende karwei onder de loden zon in de extreme droogte van de woestijn. De resten van die militaire Sisyfusarbeid zijn na bijna 2000 jaar nog steeds zichtbaar in het landschap. Uiteindelijk veroveren de Romeinen Masada om te ontdekken dat alle Zeloten de avond tevoren zelfmoord hadden gepleegd.

Geen wonder dat de jonge staat Israël Masada zag en ziet als een metafoor met een hoge symboolwaarde voor de eigen positie. Jonge officieren leggen hier de eed af na hun opleiding onder het motto: “Masada zal nooit meer vallen.” Een gedeelte van de Romeinse belegeringskampen in de vlakte en van de paleizen op het plateau is na zorgvuldig archeologisch opzoekingswerk gerestaureerd. Indrukwekkend! En beneden ziet de toerist nog Romeinse katapulten, ballista’s (pijlenwerpers) en grote ronde werpstenen. De werpstenen zijn authentiek, de belegeringstuigen niet. Zij zijn de archeologische getuigen uit een recenter epos: de film Masada is hier in 1980 opgenomen in het authentieke decor! 

Bespreking

Dankzij de bliksemsnelle opmars van de DVD sinds 2000 komen tegenwoordig steeds meer waardevolle, oudere films en televisieseries binnen ons bereik. En dan nog, voor een spotprijs: voor deze knappe reeks waarnaar ik al lang op zoek was, betaalde ik 7,99 euro. Voor meer dan zes uur film! Masada is, in navolging van het boek, veel meer een psychologische film dan een actieprent. Legioenen, belegeringen gelardeerd met politieke paleisintriges krijg je voldoende. Doch de nadruk ligt op de tekening van de twee hoofdpersonen, de antagonisten, Flavius Silva en Eleazar en hun relatie met hun beide zo sterk verschillende vrouwen.

Een mini-serie van goed zes uur heeft het voordeel dat alles, ook die verhoudingen, veel dieper en verder uitgesponnen kan worden dan in de beperkte projectieduur van een gewone speelfilm. Veel meer gaan we over de film niet vertellen. Alleen dat het een monument is, het onderwerp waardig. En dat dit monument bij het opnieuw bekijken na al die jaren nog steeds overeind blijft.

Op twee plaatsen wijkt de serie af van het boek van Gann, die mede-scenarist was. Eén verhaallijn, die van Falco, de gevaarlijke intrigant uit Rome, is abrupt afgebroken, hoewel ze volgens mijn herinnering in de oorspronkelijke uitzendingen werd voortgezet (ben dus niet zeker). Indien ik het bij het rechte eind heb, is dit een tekortkoming. Voor Sheva is een klaarblijkelijk minder tragisch doch open einde voorzien. Wat de toeschouwers, als ze het boek kennen, alleen maar kan plezieren. 

Er bestaan tal van publicaties over Masada, ook op het internet. In mijn eigen bibliotheek zit al een kwart eeuw de vaak herlezen roman van Gann en onderstaand fotoboek van Posner & van der Heyden gekocht door mijn dochter, enkele jaren nadat ze de roman had gelezen. 

De materiële uitwerking van de film steunt zo waarheidsgetrouw mogelijk op archeologische vondsten op de site, bijvoorbeeld ostraca (potscherven) met namen en op De Joodse oorlog van Flavius Josephus. Zo zie je in de film op de laatste avond tien mannen hun naam op ostraca schrijven. Elk van hen zal negen wapenbroeders doden en de laatst overblijvende pleegt zelfmoord. 

Lectuur 

Ernest K. Gann, Masada. Het heldhaftige verzet van het joodse volk, Amsterdam, Sijthoff, 1985, 317 blz. - vertaling van The Antagonists, 1970.

Posner, R. & van der Heyden, A., Kijk op Masada, Jeruzalem, 1981.

Fragmenten uit de film en uit non-fiction (archeologie)

Noot

Flavius Josephus (Josef ben Mathitjahoe ha-Kohen, Jeruzalem, 37 - Rome, ±100), een zelotenleider die door de Romeinen werd gevangengenomen en adviseur van Titus werd, schreef De Joodse oorlog, dat misschien wel subjectief is - in zijn voordeel en dat van Titus (keizer: 79-81) - maar tevens een ongeëvenaard, uniek gedetailleerd verslag uit de pen van een ooggetuige, die in het geheel dan nog een eersterangsrol heeft gespeeld. Wel is het zo dat hij het verhaal van de belegering van Masada uit de tweede hand heeft (waarschijnlijk van Silva of zijn veteranen zelf) en klaarblijkelijk nooit de bergvesting heeft bezocht. Hij is hoofdpersoon van een der afleveringen (De Joodse opstand) uit de BBC-reeks The Rise and Fall of Rome, DVD 2006, namelijk. DVD 2, Hoofdstuk 4. 

De joodse oorlog: oorspronkelijk in het Grieks geschreven, is in het Grieks, Latijn, Engels en archaďsch Nederlands te raadplegen op internet

Een goede recente Nederlandse uitgave is: Flavius Josephus, De Joodse Oorlog & Uit mijn leven, Amsterdam, Ambo, 2010, 2de druk, 646 blz. 

Jos Martens

augustus 2010

     
 

Met onderstaande zoekmachine kunt u zowel zoeken op het www als binnen deze site en Histoforum

Google
Search WWW Search histoforum.digischool.nl