Histoforum

    De piramide van Khoefoe

laatste wijziging: 11-08-2012

 

Piramiden. Het eerste wereldwonder. De Grote Piramide van Gizeh

DVD - BBC, 2002; Memphis Belle, 2005 - duur: 50 minuten - Engels gesproken, Nederlandse ondertitels.
Genre
: historisch docudrama

Inhoud

We volgen de bouw van de Grote Piramide van Khoefoe (Cheops), gezien door de ogen van de bouwers, van een man in het bijzonder: Nakht. Als oude man kijkt hij terug op zijn leven, letterlijk in de schaduw van de piramide. Op een dag, 40 jaar eerder, werden hij en zijn broer Deba geronseld om te gaan werken voor de farao. Na dagen varen over de Nijl, samen met andere dienstplichtigen, bereiken ze eerst Sakkara met de trappenpiramide van Djoser die gebouwd is 60 jaar voor de regering van Khoefoe. De dag daarop arriveren ze in Giza. Meestal horen we de stem van de oude Nakht als verteller, maar regelmatig komt ook een hedendaagse off-screen stem commentaar leveren. Hier benadrukt die dat de piramidebouwers geen slaven waren, in tegenstelling met wat nog steeds vaak gezegd wordt.

De regering van Khoefoe begon omstreeks 2480 v. C. Waarom precies deze farao dit nieuwe en gigantische project aanvatte, weten we niet met zekerheid.

Volgens de belangrijkste Egyptische scheppingsmythe was er in den beginne alleen oerwater en chaos. Het eerste land dat oprees uit het water was een berg in de vorm van piramide. Zo werd de piramide symbool van leven. Khoefoe regeerde waarschijnlijk gedurende 23 jaar. De voorbereidselen voor de bouw begonnen in het eerste jaar van zijn regering. Eerst moest de exacte oriëntering van de piramide op de bouwplaats worden vastgesteld, door het bepalen van het noorden. (Zie verder, bij bespreking).

Nakht en zijn broer krijgen logies dicht bij de bouwwerf. Doorheen hun avonturen krijgen we een goede kijk op de organisatie en de werkverdeling op het enorme terrein met zijn duizenden arbeiders. We leren ook meer over allerlei aspecten van het dagelijks leven, van kleding over huisdieren tot vaatwerk en het eenvoudige gereedschap dat gebruikt wordt in de bouw.

Zij beginnen als waterdragers in de groeve, waar de grote blokken uitgehouwen worden. In tegenstelling tot wat men vroeger dacht, lag die groeve in Giza zelf, op zo’n 800 m van de piramide. Voor het transport van de blokken, die elk ongeveer 2 ton wogen, trokken ploegen arbeiders houten sleden voort over glibberig zand, dat nat gehouden werd door mannen die kruiken met water uitgoten voor de slede. Afwerking van de blokken gebeurt door de steenhouwers op de piramide zelf.

Binnenin zijn ruwe blokken gebruikt en steenafval. Zij arbeiden in werkweken van 9 dagen, gevolgd door een dag rust. Nakht en Deba promoveren door hun ernst en inzet tot in de ploegen die de zware steenblokken tegen een steeds hoger wordende helling omhoog slepen. Zij maken kennis met het dorp voor de permanente arbeiders, vaklui met bijzondere vaardigheden, die tot de hofhouding van Khoefoe gerekend worden. De farao zorgt voor al hun behoeften. Verspreid over het land houdt hij kudden vee, die hun zelfs vlees bezorgen, een zeldzaamheid voor gewone mensen. Deba huwt de dochter van een belangrijk opzichter. Zo verblijven de broers voortaan in het permanente dorp. 

Het werk aan de piramide vordert gestaag, jaar na jaar. Het is zwaar labeur en niet zonder gevaar. Alles gebeurt met zuiver mankracht. Katrollen zijn onbekend, men gebruikt verplaatsbare houten bokken (stellages), die met stenen worden vastgezet. Op een dag valt zo’n bok om, een zwaar blok glijdt terug naar beneden, de helling af. Deba wordt erdoor verpletterd. Nakht blijft ontroostbaar achter. 

De piramide is geen massief volume. Binnenin moeten drie grafkamers op drie verschillende niveaus plus de gangen erheen worden uitgespaard. En dat dient natuurlijk te gebeuren tijdens de bouw. Daarom werken de bouwmeesters met een demonteerbare maquette in hout. Het hele project staat onder de leiding van Hemioenoe, een neef van farao Khoefoe. Ondertussen arriveert per boot een enorme blok graniet bestemd voor het dak van de middelste grafkamer. Hij komt uit Aswan 800 km verder. (Voor die afstand neemt men tegenwoordig meestal het vliegtuig!) In het totaal 9 van deze blokken komen boven de grafkamer om de druk van de piramide op te vangen. Elk weegt 50 ton en moet door 200 man de helling opgesleept. Nakht wordt op de bouwwerf ontboden bij hoofdbouwmeester Hemioenoe om zijn zegen te ontvangen voor een heel bijzonder werk: hij moet van elke blok exact het midden bepalen om een goede gewichtsverdeling te verzekeren. 

Na jaren mag zijn ploeg het sluitstuk van de piramide plaatsen: het piramidion, een volkomen gladde miniatuurpiramide. Eerst worden de sleephellingen op de trappen verwijderd en dan hakken ploegen arbeiders van hieruit de uitstekende trappen af, van boven naar beneden toe. Anderen polijsten de fraaie kalksteen tot de hele piramide oogverblindend wit en volkomen glad schittert in de zon. Een adembenemend zicht! 

Rest nog één vraag, de hamvraag: waarom al deze moeite voor de graftombe van één man? De hiërogliefen op de wanden van een latere farao, die van Oenas, geven een inzicht in de gedachtewereld: een geheel van bouwwerk en rituelen moest de overleden farao een plaats verzekeren tussen de “Onverwoestbaren”. Lange tijd heeft men getwijfeld aan de betekenis van die woorden. Nu denken de geleerden bewijzen te hebben gevonden dat daarmee de circumpolaire sterren bedoeld zijn, en meer bepaald het sterrenbeeld Orion. In de piramide van Khoefoe zijn in de jaren 90 van de vorige eeuw smalle schachten gevonden, waarvan men eerst dacht dat het verluchtingsschachten waren, die doorheen het hele bouwwerk lopen en gericht zijn op dat sterrenbeeld. Conclusie: de piramide is geen graf voor een dode, maar een verrijzenismachine, die het eeuwig leven moet verzekeren voor de farao en via hem voor heel Egypte. 

Bespreking & historische betrouwbaarheid 

Dit is een docudrama, een reconstructie met acteurs, nagespeelde scènes en computeranimaties. Dit betekent dat de grens tussen zuivere documentaire en speelfilm volledig vervaagt. Het is een nieuwe trend die in deze vorm pas populair werd na 2000. Welke garanties heb je als kijker, als geschiedenisleraar, dan nog voor betrouwbaarheid van het geheel? Waar begint computeranimatie en waar houdt realiteit op? Het lijkt wel The Lord of the Rings. Als kijker heb je heel wat dingen niet eens door, tenzij je er uiterst alert voor bent.

In de eerste plaats ga je kijken wie de film heeft gemaakt. In dit geval de BBC, Huis van Vertrouwen. O.k. Dat is al één garantie. Dan: wie waren de medewerkers? Een hele reeks Britse professoren o.a. John Romer, zelf producent en regisseur van een succesrijke zuiver documentaire reeks Romer’s Egypt. (Romer, J., Graven voor de farao. Het dagelijks leven in Oud-Egypte tijdens de 19de en 20ste dynastie. Utrecht, Teleac, 1991.)

De stem van Nakht is zowaar de beroemde filmacteur Omar Sharif! En een van de adviseurs is Zahi Hawass, hoofd van de dienst Egyptische Oudheidkunde, de Omar Sharif van de archeologie.  

De acteurs zijn allen authentieke, hedendaagse Egyptenaren. Moslims. Dat heeft zo zijn consequenties. Naakte mannen of vrouwen met ontbloot bovenlijf, zoals op de grafreliëfs van het Oude Rijk veelvuldig voorkomen, zul je hier tevergeefs zoeken. De tijd van Khoefoe was duidelijk minder preuts dan het huidige Egypte. De mannen in de film dragen een soort veredelde luiers, de vrouwen jurken met brede schouderbanden. Dergelijke kleren werden in die periode effectief eveneens gedragen.

Opzichters dragen wikkelrokken uit linnen, farao Khoefoe heeft de rode kroon van Beneden Egypte op het hoofd en zijn rok is geplisseerd. Klopt allemaal. De Egyptenaren droegen kleren, geweven uit vlaslinnen, vervaardigd uit de geklopte vezels van vlas, een plant. Op reliëfs uit de mastaba’s ziet men herhaaldelijk werkers de vlasstengels in hun geheel uit de modderige grond trekken. Of ze ook stoffen weefden uit wol, is niet bekend. Alleszins zijn in graven vaak hele bundels vlaslinnen gevonden, maar nooit wol. Archeologen menen dat wol om de een of andere reden beschouwd werd als ritueel onrein. Katoen, waarvan Egypte tegenwoordig een der grootste producenten is op wereldvlak, was toentertijd onbekend. Het werd pas ingevoerd in de Grieks-Romeinse tijd, 2000 jaar na Khoefoe. 

Ook de vergulde houten draagstoel, waarin de farao vrij oncomfortabel zit met opgetrokken benen, is correct. Hij is gekopieerd op de draagstoel van koningin Hetepheres, de moeder van Khoefoe (in 1925 ontdekt, nu in het Cairo Museum). Die zucht naar authenticiteit vind je in de hele film terug. Helaas ontbreekt een “making of” om dergelijke interessante details te verduidelijken. Vandaar dat we in eigen documentatie zijn gaan zoeken. 

Vooraf even wijzen op de soms dramatische muziek, die in grote mate bijdraagt tot de sfeerschepping. 

In de hele film ontdekten wij slechts één gegeven dat zeker niet klopt. Minstens drie keer wordt gesproken van wheat, tarwe. Dat is niet juist. Deze periode kende geen tarwe!

De lijst van dodenoffers uit het Oude Rijk bevat niet minder dan dertig tot veertig woorden die op brood betrekking hebben. Het is volstrekt onmogelijk om precies te weten waarin al die broodsoorten van elkaar verschillen. Zij werden ingedeeld en genoemd, nu eens naar het meel, dan weer naar de vorm, de manier van bakken of de erin verwerkte ingrediënten zoals honing, melk, vruchten, vet, eieren of boter. Voor het meel werden drie soorten graan gebruikt: gerst (iot) voornamelijk voor bier, gierst (boti) en emmerkoren voor brood.

Tarwe (soet) werd pas ingevoerd in de Grieks-Romeinse periode, bijna 2000 jaar na Khoefoe en gold als een luxe. (Bron: Zonhoven, L., Was het Oude Egypte een Luilekkerland? In: Phoenix, jrg. 43, nr. 2, 1997, P. 63-74. 

Voor de rest bevat de film echter een complete schatkamer aan concrete gegevens over levenswijze, voedsel, werktuigen, vaatwerk, zelfs elementen van geloof en denkwereld enz. enz. DVD bezit het grote voordeel dat je het beeld kunt stilzetten op hoge kwaliteit, om details duidelijker te exploreren.

De producers hebben veel recente ontdekkingen ingewerkt, waarvan sommige nog niet helemaal uitgeklaard waren toen de film gedraaid werd en die zeker nooit eerder te zien waren. De belangrijkste zijn hieronder samengebracht. 

Aantekeningen

De bouwers van de Grote Piramide

In 1990 ontdekten archeologen bij toeval de tombe van een arbeider uit de periode dat de piramiden werden opgetrokken. In vrij korte tijd werden niet minder dan 250 graven blootgelegd! Ze verschaften een massa informatie over 'gewone' mensen. Zo bleken bij verscheidene mummies de wervels beschadigd door het zware werk. Vervolgens groef prof. Lehner een heel complex op met bakkerijen, brouwerijen en werkplaatsen ten dienste van die arbeiders. Om het belang van deze vondsten in te schatten, moet men weten dat er tot dan toe niets bekend was over de gewone mensen die bij de bouw van de piramiden betrokken waren. Het resultaat bevestigde de mening dat de bouwers inderdaad geen slaven waren, maar gespecialiseerde vaklui, voor wie een massa voorzieningen ter beschikking stonden, die goed verzorgd werden en goed betaald, vermits zij zich individuele tomben konden veroorloven in een periode waarvan men dacht dat dit uitsluitend een voorrecht was van de hoogste klasse.

Bij verder onderzoek stootten de archeologen op een gigantische steengroeve, die bewees dat de kalkstenen blokken gehouwen werden uit het plateau van de piramiden zelf, in plaats van over de Nijl aangevoerd te worden vanop aanzienlijke afstand, zoals men tot dan toe aannam. Egypte. De geheimen van de Farao's. (National Geographic Video)

Piramiden gericht naar de sterren

Tegenwoordig wijst de as van de Aarde naar een ster in het sterrenbeeld Kleine Beer die wij de Poolster noemen. Het is daarom gemakkelijk om (bij benadering) de richting van het noorden te vinden; het is ongeveer de richting waarin de Poolster staat. Maar dat is niet altijd zo geweest, en het zal ook niet blijven duren. Tweeduizend jaar geleden stond een andere ster van de Kleine Beer, Gamma Ursae Minoris, dichter bij de hemelpool, het punt aan de hemel waar de aardas naar wijst. De Egyptenaren van het Oude Rijk, in het midden van het derde millennium voor Christus, hadden pech: er stond toen geen enkele ster dicht genoeg in de buurt om als ”poolster” dienst te doen.

Maar er bestond wel een relatief eenvoudige methode om het noorden te vinden, ontdekte de Britse archeologe Kate Spence. De hemelpool stond in die tijd pal tussen twee vrij heldere sterren, Kochab en Mizar. Op het moment in de nacht dat die twee sterren recht boven elkaar stonden, wees hun (verticale) verbindingslijn precies naar het punt op de horizon waar het noorden lag.

Op het bouwterrein van wat jaren later de grootste piramide ooit moet worden, zijn 's nachts bouwmeesters en priesters verzameld (zoals we in de film zien), en misschien zelfs de jonge farao in hoogst eigen persoon, voor de ceremonie van het vastleggen van het noorden. Geduldig wacht het gezelschap, de ogen gericht op twee sterren: Kochab, in het sterrenbeeld dat wij vandaag de Kleine Beer noemen, en Mizar in de Grote Beer. Mizar staat aanvankelijk schuin boven Kochab, maar langzaam draait de sterrenhemel, en de verbindingslijn tussen de twee sterren komt steeds dichter bij verticaal. Dan komt het moment waarop iedereen gewacht heeft: de twee sterren staan precies recht boven elkaar - geverifieerd door een priester die een lang schietlood vasthoudt en een andere die schietlood en sterren observeert. Op dat moment staan de twee sterren precies in het noorden. De richting van de sterren, en dus het noorden, wordt snel op de grond gemarkeerd, voor de sterren weer verder gedraaid zijn en Kochab en Mizar niet langer precies boven elkaar staan. Alles is nu klaar om de piramide te kunnen bouwen, zoals het hoort met één zijde van het vierkante grondvlak gericht naar het noorden, één naar het zuiden, één naar het oosten en één naar het westen.

Helemaal correct was dat echter maar één korte tijd, in het jaar 2.467 voor Christus. Toen lag de hemelpool exact op de verbindingslijn tussen beide sterren. De eeuwen ervoor was de pool de lijn nog aan het naderen, de eeuwen erna bewoog hij zich er weer van weg. De richting van het noorden, bepaald met de Kochab-Mizar-methode, zou aanvankelijk afwijken naar het westen, tot in 2.467 geleidelijk beter worden, en vanaf dan meer en meer afwijken naar het oosten. De Grote Piramide van Khoefoe wijkt amper drie boogminuten af van de perfecte oriëntatie op de windrichtingen. Een boogminuut is één zestigste van een graad. Nóg nauwkeuriger werken is haast onmogelijk zonder goede meetinstrumenten te gebruiken. De Egyptenaren uit de tijd van Khoefoe deden het beste wat met eenvoudige middelen mogelijk is. De piramide van Menkaoe-re (Mycerinos) wijkt 12 tot 14 boogminuten af naar het oosten, de recentere piramide van Neferirkare (5de dynastie) wijkt dertig boogminuten af naar het oosten. (ontleend aan: Steven Stroeykens, Piramiden gericht naar de sterren, in: De Standaard, Wetenschap, 20/11/2000.)

De Oriontheorie 

Deze theorie is gelanceerd door Robert Bauval, een Belgisch-Egyptisch ingenieur, en Adrian Gilbert, occultistisch-mystiek auteur, in hun bestseller Het Orion-mysterie,2007 (1ste druk 1998?). Bauval en zijn medeauteur verkondigen een verwarrende veelheid aan ideeën en argumenten. Ze zijn te verdelen in twee groepen.

Enerzijds stelt hij dat de architectuur van de piramiden van Giza, en speciaal van de piramide van Khoefoe, vol zit met een sterrenkundig-religieuze symboliek. Dat is een stelling die bij de egyptologen, en bij de sterrenkundigen gehoor vond. Anderzijds zijn er Bauvals argumenten voor een extreme ouderdom van de sfinx en eventueel de piramiden.

Bauval wijst erop (niet als eerste) dat vanuit de grafkamer van de farao in het hart van de piramide smalle schachten naar buiten lopen, precies gericht naar de Poolster en naar het sterrenbeeld dat wij Orion noemen, voor de Egyptenaren Osiris, de god van het hiernamaals en de wedergeboorte, met wie de overleden farao vereenzelvigd werd. Een goede eeuwige verblijfplaats voor de farao, die immers bij leven beschouwd werd als de personificatie van Maät, godin van de kosmische orde, tegen wier veer de zielen van de afgestorvenen werden afgewogen.  

De sterrenhemel moet een veel grotere rol gespeeld hebben in de Egyptische religie dan egyptologen altijd aangenomen hebben, stelt Bauval, onder meer op basis van de “piramideteksten'”, uitgebreide heel oude teksten, gevonden niet in Khoefoes piramide maar in een kleiner en later exemplaar (die van Oenas). De overleden farao vertrok vanuit de grafkamer langs de schachten hemelwaarts om vereeuwigd te worden tussen de sterren. Het idee dat de schachten in de Grote Piramide om een symbolische reden naar de sterren gericht zijn, is inmiddels en zeer snel respectabele egyptologie geworden, zoals blijkt uit de hier voorgestelde DVD. Vroeger werd gedacht dat het ventilatieschachten waren.

Een volgende stelling van Bauval (en deze keer wel een oorspronkelijk idee) is dat de schikking van de piramiden op de grond een afbeelding is van Orion. De drie piramiden in Giza zouden overeenkomen met de drie sterren op een rij in het midden van Orion. Een idee dat moeilijk te bewijzen of te ontkrachten is, bij gebrek aan Egyptische teksten die hetzelfde verband leggen. Bauval heeft vervolgens gewezen op twee andere piramiden, die met nog twee sterren van Orion zouden overeenkomen. Critici wijzen er dan weer op dat met de twee helderste sterren van Orion, Rigel en Betelgeuse, géén piramiden overeenstemmen, en dat met tientallen andere piramiden geen sterren overeenkomen.  

Aanvankelijk werden de theorieën van Bauval weggehoond door de egyptologen. Maar “off the record” verzekerden een professor en enkele jonge doctores me jaren geleden reeds dat er mogelijkheden voor verder “serieus” onderzoek inzaten. M.i. komt het nabouwen op aarde van een astronomisch gegeven overeen met een basiskenmerk van Egyptisch denken. Bij gebrek aan betere definitie noem ik het concreet-abstract. Even verduidelijken met een sprekend voorbeeld. Westerse geesten of spoken gaan, zoals ieder kind weet, ongehinderd door wanden en deuren. De Egyptische Ka, de spirituele dubbelganger van een overleden persoon, heeft een schijndeur nodig om van zijn tombe naar de grafkapel van zijn mastaba te gaan om de offergaven in ontvangst te nemen. Een echte deur zou een uitnodiging betekenen voor grafrovers, een gesloten wand maakt het de Ka onmogelijk om buiten te raken. 

Concreet-abstract redeneren blijft niet beperkt tot het Oude Egypte. Wat anders te denken van Qin Shihuangdi, de 'eerste keizer van China' (259-210 v.C), die niet alleen zijn uitgestrekte graftombe liet optrekken in overeenstemming met de kosmische orde (fengshui), maar volgens de geschriften de sterrenhemel en de hele aarde erin liet nabouwen. (De grafheuvel wacht nog op de archeologen, dus we weten nog niet of het klopt.) In dezelfde geesteshouding past zijn terracottaleger van duizenden individuele soldaten, voorzien van echte wapens. 

Een laatste volkomen analoge voorbeeld uit een totaal afwijkende cultuur, een ander tijdperk en een ander continent: de toeristische trekpleister Teotihuacan, in Mexico, niet ver van Mexico City. Hier bootsen de Piramide van de Zon en die van de Maan (gebouwd ca. 2500 jaar na de Grote Piramide van Khoefoe) exact de ligging van twee heilige bergen na, die vanuit de ruïnestad in de verte zichtbaar zijn. Weer piramiden, weer bergen, weer het reconstrueren in miniatuur (nou ja) van concrete geografische gegevens met kosmische betekenis. Nog een opmerkelijke overeenkomst: het vierkante grondvlak van de Grote Piramide van de Zon heeft exact dezelfde afmetingen (230 m) als Khoefoes eveneens vierkante piramide! 

Didactische tips

Drie items uit het Oude Egypte intrigeren iedereen, jongeren zowel als volwassenen: mummies, piramiden en de schat van Toetanchamon.

Dit is de didactisch beste, meest dankbare film om niet alleen de bouw van de Grote Piramide voor een klas te brengen, maar ook een heleboel aspecten van het dagelijks leven. Als een leerling uit een hogere klas vraagt om de DVD mee naar huis te mogen nemen om samen met zijn ouders te bekijken, omdat zijn zusje de film wel in de les had gezien en hij in zijn tijd niet, dan weet je het wel! In het verleden hebben wij en diverse collega’s een ruimere leereenheid laten uitwerken in verband met Egypte. Dit onder diverse vormen, uitgetest in de praktijk op verschillende scholen.

Een samenvatting van die ervaringen vind je in: Alternatieve werkvormen. Het oude Egypte via historische jeugdboeken

Eén element hieruit willlen we toch even extra voor het voetlicht brengen: de samenwerking met plastische opvoeding. Dit blijft zeer dankbaar, uitermate geschikt voor inleving, ook in deze 'virtuele' computertijd. Hier heb je een hele reeks mogelijkheden:

• Tekeningen van muurschilderingen en grafreliëfs
• Gipsreliëfs
• Namaken in klei, papier maché of karton van grafbeeldjes met boten, oogsttaferelen, feesten enz.
• Tekenen van actuele gebeurtenissen uit schoolleven als 'Egyptische strip' met teksten in hiërogliefen, in het Nederlands via 'hiërogliefenalfabet' uit handboek.
• Simulatiespel: tekeningen enz. kunnen als requisieten dienen voor een simulatiespel: "de begrafenis van Neferirtenef" (of andere Egyptische naam).
• In onze school werd de mastaba van Neferirtenef (Oude Rijk, 5de dynastie) uit het Brusselse Jubelparkmuseum op originele schaal nageschilderd op zwaar tekenpapier en gereconstrueerd in lessen plastische opvoeding. (Op dit ogenblik (eind 2008) hebben wij met een vriend de grafkapel digitaal gerestaureerd en hopen wij het volledige project volgend jaar rond te krijgen.) 

Museumbezoek 

Nederland: Het Museum voor Oudheidkunde in Leiden bezit een schitterende Egyptische collectie, waaronder de grafkapel uit de mastaba van Hetepherachet, een tijdgenoot van Neferirtenef. (Het lijkt wel of dezelfde ploeg kunstenaars aan de beide grafkapellen heeft gewerkt!) Maak in dat geval zeker voorafgaandelijke afspraken met de Educatieve Dienst.

België: Het Vleeshuis in Antwerpen bezit een kleine Egyptische collectie. Ideaal is natuurlijk een actief bezoek aan de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis in het Jubelpark te Brussel. Maak in dat geval zeker voorafgaandelijke afspraken met de Educatieve Dienst, Jubelpark 10, 1040 Brussel. Succes verzekerd!

Verdere lectuur

Over de piramides zijn hele bibliotheken volgeschreven. Nu ook op internet. Zoek je naar het bewijs dat de piramide van Khoefoe opgericht is door buitenaardse wezens? Je vindt niet één website, maar tientallen! De hier voorgestelde DVD en onderstaande boeken zijn tenminste betrouwbaar.

HARRIS, N & P. DENNIS, Reis door de tijd. De Piramide, Brussel, Artis, 2002. Lijkt wel gekopieerd op onze DVD, maar ideaal voor kinderen (en volwassenen)!

MACAULY, D., De piramide. Het verhaal van de bouw. Amsterdam, Ploegsma, 1982.

MALEK, J. en W. FORMAN, In de schaduw van de piramiden. Egypte ten tijde van het Oude Koninkrijk,Weert, Bruna, 1987.

SILIOTTI, A., De piramiden van Egypte, Lisse, Zuid Boekprodukties, 1998.

STROUHAL, E., Leven in het oude Egypte. Haarlem, Becht, 1993.

Jos Martens

     
 

Met onderstaande zoekmachine kunt u zowel zoeken op het www als binnen deze site en Histoforum

Google
Search WWW Search histoforum.digischool.nl