Histoforum

    Setting Sail

laatste wijziging: 11-08-2012

 

Setting Sail. A History (Met volle zeilen)

DVD - duur: 206 minuten - Engels gesproken, Nederlandse ondertitels - co-productie VRT (Vlaamse Radio & Televisie), RTP (Radio Televisão Portuguesa), NHK (Nippon Hoso Kyokai) en Mare Nostrum Films, 2004.

Productie: Luc Cuyvers

Waardering: ****/4

Bevat vier uitzendingen:

  • The Great Voyagers (Polynesia) - De grote reizigers

  • Sons of Sinbad (the Arab world) - Zonen van Sinbad

  • The Dragon at Sea (China & the Far East) - De schepen van de Draak

  • Wooden Ships and Iron Men (the West) - Houten schepen, ijzeren mannen.

Luc Cuyvers geniet internationaal een grote reputatie als maritiem historicus, voornamelijk om zijn in vele landen uitgezonden documentaires over de Grote Ontdekkingen. (Canvas zond ze in 2002 uit in wereldprimeur.) Cuyvers promoveerde in de mariene studies aan de universiteit van Delaware (VS) en woont nu opnieuw in Vlaanderen. In de vierdelige reeks Met volle zeilen vertelt hij het verhaal van verschillende zeevarende volkeren en hun pogingen om de zee te beheersen. Cuyvers is gepassioneerd door de zee en de geschiedenis van de zeevaart. Bij het bespreken van zijn twee boeken, gebaseerd op deze televisiereeksen, betreurde ik dat bij het eerste Tienduizend jaar varen  geen DVD voorzien was (1). Zij blijkt toch te bestaan en is me ondertussen door een vriendelijke lezer bezorgd. Waarvoor mijn hartelijke dank. Onderstaande recensie herneemt deels de bespreking van zijn eerste boek, vermits de structuur van de DVD dezelfde is. 

Een wereldwijde wisselwerking  

In Setting Sail beschrijft de auteur vanuit een ongewoon, intercultureel perspectief onze maritieme geschiedenis. Deze geschiedenis werd tot nog toe grotendeels geschreven door westerse historici, die zich veelal beperkten tot de nautische prestaties van westerse volken, alsof alleen die van belang zijn geweest. Dat is natuurlijk onzin; de verwezenlijkingen van andere culturen zijn niet minder indrukwekkend én kwamen vaak veel vroeger tot stand. Wel is het zo dat ze bijna altijd minder goed gedocumenteerd zijn en daardoor dikwijls over het hoofd worden gezien.

Cuyvers: “Zo'n reeks vraagt enorm veel research en voorbereiding. Neem nu het verhaal van de Polynesiërs. Er bestaat geen wrak, geen tekening, zelfs geen beschrijving van hun schepen. Dat maakt het veel moeilijker dan het verhaal van de westerse scheepvaart die vanaf het begin tot het einde vol zit met schilderijen, mozaïeken, afbeeldingen, geschriften en bronnen allerhande. Als die ontbreken, dan is het zoeken naar creatieve mogelijkheden om het verhaal te vertellen.”  

Het verhaal van de zeevaart kán niet geïsoleerd worden bekeken. Hoewel de eerste ervaringen van mensen met de zee zich op afzonderlijke plaatsen afspeelden, duurde het niet lang voor men ideeën begon uit te wisselen, eerst tussen naburige eilanden, vervolgens tussen streken die in elkaars nabijheid lagen en allengs zelfs tussen continenten. Zeevaarders keken naar elkaar omdat ze er altijd op uit waren het risico op zee te verminderen. Als iemand een goed idee realiseerde, was de kans groot dat anderen het overnamen. Uitstekende ideeën vonden uiteindelijk (meestal) hun weg over de hele wereld. 

Er zijn enkele klassieke voorbeelden van die overdracht van technologie, zoals het kompas dat vanuit het China van de Song-dynastie via Arabische zeelui Europa bereikte. Ook verbeteringen aan de tuigage deden de ronde van de wereld. En ook hier speelden de Arabieren een vooraanstaande rol: zij lieten zeelui op de Middellandse Zee kennismaken met het driehoekige latijnzeil, dat vandaar zijn opgang naar het noorden inzette. Het bleek een enorme sprong voorwaarts. Zonder een vorm van langsscheeps tuig, wat schepen toeliet beter tegen de wind in te varen, zouden Europese zeelui hun wereldwijde ontdekkingsavonturen nauwelijks hebben kunnen realiseren.  

Andere ideeën hadden dan weer opmerkelijk veel tijd nodig. Het achterstevenroer bijvoorbeeld deed er meer dan duizend jaar over om vanuit China het Westen te bereiken, hoewel het als besturingsmechanisme veel efficiënter was dan de stuurriem die Europese zeelui tot in de late Middeleeuwen gebruikten. De Chinese traditie om schepen te bouwen met waterdichte schotten deed er nog langer over. Europese reizigers, onder wie Marco Polo, beschreven die al in de 13de eeuw en beschouwden het als een schitterend idee. En toch duurde het nog eeuwen voor waterdichte schotswanden deel uitmaakten van westerse vaartuigen. Het zou ontelbare schepen én mensenlevens hebben gespaard als dat eerder was gebeurd.

Bouw van de allerlaatste traditionele Arabische dhows 

Streekgebonden vindingrijkheid  

Het is trouwens boeiend te bekijken hoe verschillende culturen eenzelfde uitdaging aanpakten. Zo ontwierpen de volkeren van Zuidoost-Azië en de Grote Oceaan een uniek scheepstype. Zoals elders op de wereld begonnen ook zij vermoedelijk met een uitgeholde boomstam waar naderhand een zeil aan werd toegevoegd. Maar zelfs een klein zeil maakt een boomstamkano of prauw heel labiel. Om dat te verhelpen voegden ze aan beide kanten vlerken toe, zoals de steunwieltjes bij een kinderfiets. Later evolueerde dat ontwerp tot een enkele outrigger of een kano met dubbele romp, een opmerkelijk snel vaartuig, zoals elke vrijetijdszeiler kan bevestigen. 

In Europa, het Nabije Oosten en China werd het probleem anders opgelost. In plaats van er vlerken aan toe te voegen, werd de zijkant van de kano's verhoogd en de bodem een stuk zwaarder gemaakt met het oog op de stabiliteit. Het resultaat was de verplaatsingsromp die alle westerse schepen gemeen hebben, net als de Arabische dhows en jonken overigens. Terloops even noteren dat hij de tweede aflevering, Zonen van Sinbad aanvangt in het Oude Egypte van de farao’s en verderop veel aandacht besteedt aan de bloei van de Swahili-steden aan de Afrikaanse Oostkust. (In zijn tweede boek De ontdekking van het Oosten en dus ook op de DVD komt Cuyvers uitvoerig terug op de bij ons onbekende geschiedenis van de Swahilisteden, maar met meer nadruk op het nefaste contact met de Portugezen vanaf Da Gama.) 

De laatste veelmastjonken op een Chinees binnenmeer 

Alle culturen die in dit boek aan bod komen, hebben zich elk op hun wijze aangepast aan specifieke uitdagingen. Zo ontwierpen de Austronesische volkeren en de Polynesiërs niet alleen hun snelle catamarans, ze ontwikkelden ook unieke navigatietechnieken. Uit China kwam een golf van innovaties, waarvan we er een aantal in de natuur terugvinden. Zowat alles wat de Chinezen bij hun vaartuigen inbrachten, kan worden aangetroffen bij een Chinese vijver. Bamboe was niet alleen een schitterend drijvend materiaal, zijn interne structuur leidde ook tot het concept van waterdichte ruimtes.

Wereldgeschiedenis

Cuyvers beperkt zich niet tot scheepsgeschiedenis. Hij schrijft letterlijk maritieme wereldgeschiedenis. Hij start met de Polynesische expansie, maar trekt de lijn door tot bij de Europese ontdekkingen van onder meer James Cook (ca. 1770) en tot bij de tochten met gereconstrueerde dubbelrompkano’s van de laatste decennia, waarvan de Hokule’a (Arcturus, hoogste ster op Hawaï) uit 1978 zowat het prototype is. Waar hij kan reist hij effectief mee op de scheepstypes en de routes die hij bezeilt in zijn boek. Om één voorbeeld te geven: toen ik mijn onderzoek naar de Chinese reizen van Zheng He startte, was daarover geen bruikbare informatie voorhanden (2). Dat is na 2003 gelukkig veranderd. In de televisie-uitzending De schepen van de Draak (2002) vond ik voor het eerst praktische bruikbare gegevens. Bij betwistingen greep ik telkens terug op Cuyvers als autoriteit. Konden jonken niet voldoende tegen de wind in zeilen? Cuyvers liet zien dat het wel mogelijk was, aan boord van een jonk. Het experiment gaat voor op de kamergeleerden, zoals de Noor Thor Heyerdahl al bewees! Het interessante Chinese verhaal is desondanks nog steeds nauwelijks bekend. Terwijl de Portugezen met hun kleine caravelles langs de ene kant van Afrika naar beneden “kruipen”, vaart aan de andere kant een vloot van honderden schepen en tienduizenden mensen.

Hokule’a, de gereconstrueerde Polynesische dubbelrompkano

En dan is er ten slotte, in de vierde uitzending, het Westen dat gedreven door sterke politieke, economische en religieuze motieven vanaf de vijftiende eeuw de hele wereld wil domineren.

Boeiend is ook zijn epiloog, waarin hij de laatste bloei en de nabloei van de zeilvaart behandelt. Dit onderdeel sluit hij in het boek af met een lijstje van hedendaagse types van grote zeilschepen, met voorbeelden van elk type.

De oorspronkelijke titel van deze documentaire, Setting sail, heeft een dubbele betekenis. Naast ,,we varen af'' betekent ze ook ,,de zeilen worden gestreken''. ,,In die zin is deze reeks ook een hommage aan de laatste dagen van de commerciële zeilscheepvaart, die ons veel meer leert dan hoe geraken we van punt A naar punt B'', stelt Luc Cuyvers. ,,De zeilschepen zijn meer dan louter een transportmiddel. Eigenlijk vertelt deze reeks de geschiedenis van de wereld, maar dan bekeken door een maritieme bril.''

Elke aflevering toont een echte zeereis met een traditioneel schip. Luc Cuyvers vaart en praat met de moderne nazaten van de vroegere zeevaarders, maar ook met archeologen, antropologen, historici, met de grootste experts ter wereld. Hij heeft vier jaar aan deze prestigieuze productie gewerkt. Hij filmde van Papoea tot Hawaï, van Egypte tot Japan, van Kreta tot de Verenigde Staten. 

Voor deze productie ging Luc Cuyvers in zee met de Japanse openbare omroep NHK, waardoor het mogelijk werd om alles in High definition op te nemen. Cuyvers: “Als je de mensen vraagt om vier keer een uur te kijken, dan moet je hun ook de hoogste kwaliteit bieden. Mijn filosofie is daarom: making the best possible . Er zijn verschillende manieren om het publiek toe te spreken. Wij proberen dat door visuele pracht en een mooie score.” Dit is geen grootspraak. Dit is documentaire zoals ze uiterst zelden gemaakt wordt. Geen flitsende sensatie waarmee National Geographic maar al te vaak meent de kijkers bij de zaak te moeten houden (doet meestal alleen maar pijn aan de ogen). Rustige, heel vaak prachtige beelden; informatie overheerst. De muziek voor Met volle zeilen werd gecomponeerd door zijn broer Guy Cuyvers en uitgevoerd door het Vlaams Radio Orkest en het Vlaams Radio Koor.

Van mij krijgt Setting Sail de allerhoogste quotering met stip, zowel voor de originele invalshoek, het scenario, de uitvoering ervan en de muzikale omlijsting!

Didactische wenken

In het verleden (de dvd was er nog niet) hebben wij van de opgenomen video’s fragmenten van het eerste, derde en vierde hoofdstuk gebruikt. De hele reeks is natuurlijk te lang om volledig in de lessen te projecteren. Lijkt me wel geschikt voor geïnteresseerde vrijwilligers, of leerlingen die een scriptie willen wijden aan de inhoud van een der twee boeken. Van de DVD die bij het tweede boek hoort, De ontdekking van het Oosten, projecteerden we slechts enkele fragmenten, o.a. eveneens van het hedendaagse  Portugese opleidingsschip.

Verdere literatuur

  • Batchelor, J. & C. Chant, Geïllustreerde zeilschepen encyclopedie, Lisse, Rebo Productions, 2006.

  • Diamond, J., Zwaarden, paarden en ziektekiemen. Waarom Europeanen en Aziaten de wereld domineren, Utrecht, Het Spectrum - Antwerpen, Standaard Uitgeverij, 2000.

  • De Deckker, P. & F. (red.), Ta’aroa. De Polynesische wereld, tentoonstellingspublicatie, Brussel, Gemeentekrediet, 1982.

  •  Feitorias, Antwerpen, Europalia Portugal, 1991.

  •  Landström, B., Het Schip, Hoofddorp, Septuaginta, 1975.

  •  Landström, B., Ships of the Pharaohs. 4000 Years of Egyptian Shipbuilding, London, Allen & Unwin, 1970.

  •  Villiers, A. (red.), Het avontuur van de zee, De Haan, National Geographic Society, 1978.

  •  Fernão Mendes Pinto, Pelgrimsreis, Baarn, de Prom, 1992, vertaald uit het Portugees door Arie Pos.

  •  Magda Van Den Akker, Het China van Gaspar, Leuven, De Clauwaert, 1989, 247 blz.  

Noten

1. Cuyvers, L., Tienduizend jaar varen. Een wereldgeschiedenis, Leuven, Davidsfonds, 2003, 159 blz.

Cuyvers, L., De ontdekking van het Oosten, Tielt, Lannoo, 2005, 223 blz. + DVD (4delige tv-reeks).

2. Zie de artikelenreeks over Waldseemüller in Hermes, 4 afleveringen in 2003 en 2004. Later bijgewerkt geplaatst op Internet als: Waldseemüller en de geboorte van America. Een historische odyssea.  Hier vind je tevens een zeer uitvoerige bibliografie.

Jos Martens

 

     
 

Met onderstaande zoekmachine kunt u zowel zoeken op het www als binnen deze site en Histoforum

Google
Search WWW Search histoforum.digischool.nl