![](../christian/images/artikelenlogo.png)
artikelen over geschiedenis didactiek
Mappa Mundi
Brotton, Jerry. Een geschiedenis van de wereld in twaalf
kaarten, Antwerpen, De Bezige Bij, 2013, 575 blz. - als e-book
uitsluitend in het Engels. Prijs: € 34,95
Inhoud
3. Geloof. Hereford Mappa Mundi, circa
1300
In de kathedraal van het Engelse Hereford, op de oude grens met
Wales, hangt de grootste bewaarde middeleeuwse wereldkaart, 1,59
m hoog en 1,34 m breed, overdekt met figuratieve voorstellingen
en niet minder dan 1100 bijschriften. De Duitse Ebstorfkaart was
groter, maar werd in 1943 tijdens de Tweede Wereldoorlog in een
geallieerd bombardement vernietigd (zie:
Mapping the World).
Naar hun vorm noemt men deze kaarten O T-kaarten. Om werkelijk
je weg te vinden over onze planeet waren zelfs de grootste en
meest gedetailleerde compleet waardeloos. Zij bieden een
schematisch uitbeelding van de wereld. In de T-vorm ligt de
Middellandse Zee. De kruisvorm van de Middellandse Zee verwijst
naar Christus aan het kruis. Sem (in Azië), Iafeth (in Europa)
en Cham (in Afrika) zijn de drie zonen van de bijbelse
aartsvader Noah, van wie de volkeren in deze continenten heetten
af te stammen. Omheen de continenten ligt de grote Oceaanzee
(Mare Oceanum).
Middeleeuwse wereldkaarten zijn niet te vergelijken met wat wij
nu van een kaart verwachten. Ze zijn een weergave van een
religieus wereldbeeld, niet van een geografische realiteit.
Zeker vanaf de 11de eeuw wist men dat de aarde niet plat was,
maar een bol. Deze wereldkaarten zijn net als de kathedralen
georiënteerd, dit wil zeggen dat het oosten, de Oriënt,
bovenaan ligt. Daar ligt immers Jeruzalem en daar lag het
paradijs, het oord van de Schepping. De drie belangrijkste
gebeurtenissen van de christelijke heilsgeschiedenis zijn
vrijwel steeds op de kaart aanwezig. Het betreft de schepping,
de redding door Christus en het Laatste Oordeel. Vooral na de
Eerste Kruistocht (1099) kreeg Jeruzalem een belangrijke plaats
op de kaart. Vaak is, zoals bij de Ebstorf-kaart, boven de T, op
de plaats van Jeruzalem, het hoofd van Christus aangebracht.
In navolging van schrijvers uit de Oudheid nam men aan dat de
aardbol vijf klimaatgordels telde. In het uiterste noorden en
zuiden, rondom de polen, was geen menselijk leven mogelijk.
Rondom de evenaar zou zich een hete, onbewoonbare gordel
bevinden. Tussen de koude en hete zones lagen twee gordels met
gematigde temperaturen, die beide door mensen bewoond waren.
Brotton verschaft een uitputtende beschrijving van de
Hereford-kaart, met veel meer details dan je op het erg donkere
origineel kunt onderscheiden. Wat de kaart zo uitzonderlijk
maakt, zijn niet alleen haar afmetingen en de meer dan 1100
bijschriften en citaten, maar vooral dat ze zoveel verschillende
tradities in zich verenigt:
- twee die via christelijke tussenpersonen als ondermeer
Isidorus van Sevilla (560-636), Beda Venerabilis (672-736) en
Rhabanus Maurus (780-856) uit de heidense Oudheid stammen: de
ronde vorm die verwijst naar de bolvorm van de wereld en de
beschrijving van de ‘monsterwezens’ in de uithoeken der aarde -
zie
Liber Floridus 1121 dat Brotton blijkbaar niet kent of
tenminste niet vernoemt.
Nogmaals even extra vermelden: de monsterwezens, tot voor kort
beschouwd als bewijs van de geringe geografische kennis van de
Middeleeuwen, in tegenstelling met de veel grotere kennis van de
Oudheid en de Renaissance. (Zoals ikzelf decennia foutief heb
verteld aan mijn studenten.) Brotton suggereert hetzelfde; hij
vernoemt terloops Plinius tussen enkele andere auteurs, zonder
hierop in te gaan. Zie hiervoor
Bijlage 2: Vézelay en het middeleeuwse wereldbeeld;
- een apocalyptische, boven en buiten het kader geplaatst van de
geografische omschrijving, die afgeleid is van de romaanse
kathedraalvoorstellingen, net als de oriëntatie (zie
Bijlage 2). Nogmaals het bewijs dat er in deze periode geen
strenge scheidingsmuren bestaan tussen manuscriptminiaturen,
beeldhouwkunst en architectuur;
- een met de pelgrimstochten en bedevaartplaatsen. Bij
uitbreiding hiervan: Jeruzalem en het H. Land, ongetwijfeld
verbonden met de ervaring van twee eeuwen kruistochten (wat
Brotton vreemd genoeg niet vermeldt).
Vanaf de 14de eeuw voldeden de bijbels georiënteerde O T-
kaarten niet meer. Ze waren decoratief, maar van weinig nut voor
een zeeman, die -laten we zeggen- een lading olijfolie van Napel
naar Alexandrië in Egypte moest transporteren; hij wilde de
precieze ligging weten van de klippen en zandbanken voor de
havens die hij op zijn tocht aanliep (J.M.).