Histoforum

    Genghis Khan

laatste wijziging: 06-11-2011

 

Genghis Khan

BBC 2005 - DVD - duur: ca. 50 minuten - Engels, Mongools, Nederlandse ondertitels.

Genre
: docudrama
Tijd en ruimte
: MongoliŽ & China, ca. 1200
Waardering: ****/5

Inhoud

ďHoed u voor de man met een goddelijke zending!Ē

In de desolate Mongoolse steppen nam de krijgsheer Temoedjin in 1206 de titel aan van Djenghis Khan (Opperste leider), nadat hij haast alle Mongoolse stammen onder zijn bevel had verenigd en gereorganiseerd tot een moordend efficiŽnte oorlogsmachine. (Nota: Djenghis is de gangbare Nederlandse spelling, Genghis de Engelse.)

Het eerste deel van deze voortreffelijke documentaire gaat in op de vraag hoe de jonge Temoedjin dit heeft kunnen bereiken. Zonder de steun van zijn bloedbroeder Jamuka was het onmogelijk geweest. Doch Jamuka heeft hem verraden en zijn stam bijna uitgemoord nadat een sjamaan, een heilige man, in een visioen gezegd had dat alleen Temoedjin door de Hemel was voorbestemd om de wereld te veroveren. Een dergelijke alliantie kan slechts samengehouden worden door ijzeren discipline, gecombineerd met gewapende gebiedsuitbreiding en de belofte van buit. En dat is precies wat gebeurde.

Djenghis Khan begon aan de uitbouw van het grootste imperium dat de wereld ooit heeft gekend. Een rijk dat een breed spoor van bloed en onnoemelijke wreedheden trok van Oost-AziŽ tot Polen en Oostenrijk, een stempel drukte op de Russische ziel en streken in PerziŽ en Irak zo grondig uitmoordde dat zij zich tot vandaag nooit volledig hebben hersteld. Mongoolse en Turkse stammen die zich niet wilden onderwerpen werden uitgeroeid of vluchtten naar het westen of uiterste noorden.

In 1211 was Djenghis Khan klaar voor de volgende stap: de invasie van het Noord-Chinese rijk der Tsjin. De eerste vuurproef ook voor zijn militaire vernieuwingen: de schijnbaar ongeordende ruiters uit de steppen tegen de heerscharen van een geordend cultuurrijk, gesterkt door eeuwen beproefde tactieken in hun strijd tegen plunderende nomaden. De documentaire stelt dat hij daartoe wel verplicht was, omdat China nooit een zo machtig heerser aan zijn grenzen zou dulden.  

Hier komt een eerste, misschien onvermijdelijke simplificatie in een film die in feite veel te kort is voor zijn veelomvattend onderwerp: China wordt voorgesteld als een eenheidsrijk, wat het zeker niet was.

Het kostte Djenghis nauwelijks enkele uren om de 70.000 ruiters van de Tsjin vernietigend te verslaan en tot praktisch de laatste man over de kling te jagen. 

Djenghis ontdekte dat hij wel de Tsjin militair kon overwinnen, maar niet in staat was om hun rijk blijvend te veroveren. De Mongolen beschikten nog niet over de kennis om een stad te belegeren en in te nemen. Dus richtten zij kris kras ontzettende bloedbaden op ongekende schaal aan onder de boeren. Bij volgende invallen zou het nog erger worden: de eerste Noord-Chinese steden die ze konden innemen werden volledig in de as gelegd en alle inwoners om het leven gebracht. Elke soldaat kreeg tientallen slachtoffers toegewezen, die systematisch met het zwaard werden gedood. Een ambassadeur van de Sjah van Chwarezm die het veroverde Tsjoeng - toe bezocht, berichtte dat de straten glibberig waren van menselijk vet en bezaaid met beenderen. De strijd zou zich nog decennia voortslepen tot na de dood van Djenghis, vooraleer Noord-China definitief veroverd was. De tienduizenden slachtoffers vermenigvuldigden zich in de loop der jaren tot miljoenen! Vanwaar die buitensporige moordpartijen? Als alle stepperuiters koesterden de Mongolen, hoog vanuit hun ruiterzadels, een grenzeloze minachting voor de menselijke wormen, die gebogen zwoegend in de grond wroetten om hun rijst te planten. Zij beschouwden landbouwers en stedelingen als minder waard dan hun vee, alleen maar goed om neer te houwen of als slaven weg te voeren! 

In 1216 reikte het territorium van Djenghis Khan in het westen tot aan de grenzen van het gigantische Chwarezm imperium.

Een tweede vereenvoudiging: Chwarezm wordt niet vermeld, maar aangeduid als PerziŽ.

Eeuwenlang lag de kern van dit moslimrijk in Oezbekistan. In het verleden was dit de bakermat geweest van geleerden als het universele genie al-Biroeni (973 - 1048). Nu strekte het zich uit over West-Afghanistan, Zuid-Kazachstan en aangrenzende gebieden tot Chorasan in Iran. En recent had de Sjah ook meer noordelijk TransoxaniŽ (het gebied tussen de Amoe Darja en Syr Darja) veroverd met het enorme leger Turkse huurlingen dat hij van zijn vader had geŽrfd. Hij maakte van Samarkand met zijn half miljoen inwoners zijn hoofdstad. De grote steden als Samarkand en Boekhara lagen in een dor gebied waardoor al eeuwenlang de beroemde zijderoute liep vanuit China.

In 1218 executeerde de Sjah Mongoolse gezanten. Dit stond gelijk met een oorlogsverklaring: voor Mongolen waren gezanten onschendbaar.

De Sjah zag de krachtmeting vol vertrouwen tegemoet. Alleen al in TransoxaniŽ had hij 400.000 man ter beschikking. Maar dat was buiten de onverzadigbare veroveringsdrang van Djenghis gerekend.

Omwille van de ravitaillering en tegen het advies van zijn zoon in, had de Sjah zijn gigantisch leger opgesteld in een langgerekte verdedigingslinie. Djenghis bracht 200.000 man in het veld, nog altijd minder dan de helft van zijn tegenstander. Hij verdeelde zijn troepen in verschillende colonnes. Een grote afdeling rukte rechtstreeks op tegen de vijand. Zelf verdween hij aan het hoofd van een kleiner korps in het niets, de woestijn in. Om na een helse tocht in het westen honderden kilometers achter de linies van de tegenstander op te duiken, in de buurt van Boekhara. De stad werd snel ingenomen, de verdedigers uitgeroeid, duizenden inwoners gedood, duizenden anderen als slaven afgevoerd naar MongoliŽ samen met hele karavanen buit: steeds hetzelfde scenario.

Ook Samarkand, de prachtige hoofdstad van de Sjah, hield het slechts enkele dagen uit. Het Turkse garnizoen van 30.000 man werd tot de laatste man afgeslacht. Maar de Sjah zelf ontkwam en vluchtte met de resten van zijn leger naar MesopotamiŽ. De Mongolen achtervolgden hem van stad naar stad, tot hij uiteindelijk in januari 1221 aan de Kaspische Zee aan longontsteking overleed.

Zijn zoon, Jalal al-Din, die de invallers met succes had bestreden, moest eveneens vluchten, dwars door Iran en Afghanistan tot over de Indus in het huidige Pakistan. Zijn achtervolgers kregen hem nooit in handen, maar verwoestten alles onderweg zo grondig, dat sommige streken zich nooit meer hebben hersteld.

De Mongoolse generaal Soebodai zette na de dood van de Sjah zijn tocht verder tot in GeorgiŽ, waar hij een christelijk ridderleger versloeg, daarna een coalitie van Turkse stammen en uiteindelijk in 1223 een verenigde strijdmacht van Russische vorsten.

Toen Djenghis in 1227 stierf aan de gevolgen van een val van zijn paard, ging een zucht van verlichting door een aanzienlijk deel van de wereld. Voorbarig, bleek spoedig.

Volgens De geheime geschiedenis van de Mongolen, een der bronnen voor deze documentaire, stierf Djenghis als een teleurgesteld man, omdat hij zijn bestemming, de verovering van de hele wereld, niet had kunnen volbrengen. 

Bespreking 

Ondanks de knappe en grootschalige uitwerking, de wetenschappelijk verantwoorde reconstructies, de talloze Mongoolse figuranten, de verfilming op locatie en de computertechnieken, ontleend aan The Lord of the Rings heb ik toch enkele fundamentele opmerkingen. De film is uitmuntend als eerste kennismaking en/of om in zijn geheel of in fragmenten te gebruiken in een les. Mijn voornaamste bezwaar betreft enkele simplificaties die afbreuk doen aan het geheel. Natuurlijk, als je een internationale urenvullende documentaire kunt wijden aan hetzelfde onderwerp, zoals Robert Marshall met Storm uit het Oosten (1992?) -ook in Nederland en Vlaanderen herhaaldelijk uitgezonden- dan kun je de diverse onderdelen veel meer en in detail uitdiepen. Ik heb dat hierboven proberen op te vangen met eigen aanvullingen, voornamelijk gebaseerd op het boek van Marshall *. De documentaire stopt helaas waar de Mongolen onze Europese geschiedenis binnenstormen, al moordend en brandend, een lacune in onze schoolboeken geschiedenis en daardoor onbekend. Hiervoor verwijs ik naar de Bijlagen, fragmenten in voorpublicatie uit mijn nog niet voltooide boek, te verschijnen bij Davidsfonds, Leuven: De Kruistochten. Eeuwen Jihad om het Heilig Land.

Robert MARSHALL, Opkomst en ondergang van het Mongoolse keizerrijk: van Djenghis Khan tot Koebilai Khan, Baarn, Tirion - Utrecht, Stichting Teleac, 1993, 256 blz. 

Didactische tips 

Deze historische episode verdient beslist meer aandacht dan ze in het onderwijs normaal krijgt. Helaas, daar heb je het: tijdsgebrek! In het verleden hebben we dit als volgt proberen op te lossen: we besteedden hieraan 2 lesuren met fragmenten uit de televisiereeks Storm uit het Oosten, vergezeld van fragmenten uit het boek van Marshall. (De dvd bestond immers nog niet.) 

Je kunt het nu als onderwerp voor een scriptie/lezing geven, zo mogelijk in samenwerking met het vak Nederlands, waar dan Rubroeks reizen van Willy Spillebeen door dezelfde werkgroep gelezen wordt. Dit in het geval dat alle leerlingen in de loop van het jaar om de beurt een taak krijgen rond een onderwerp. Wie weinig ervaring heeft met deze manier van werken, verwijzen we op deze site naar het artikel Gelezen Tijd.

Over de waarde van speelfilms en documentaires als representatie van geschiedenis, zie op deze site, in Histoforum Didactiek: Speelfilms als medium voor multimediaal en vakoverschrijdend werken.  

De betrokkenen mogen natuurlijk fragmenten uit de documentaire gebruiken.

De hele klas krijgt deze bespreking van de documentaire en de teksten van de bijlagen te lezen; de werkgroep distilleert enkele vragen die door allen moeten gekend zijn.

Over heel veel onderwerpen is informatie te vinden op internet, bijvoorbeeld: Mongoolse yoertes (tenten), het vervaardigen van een ruiterboog enz. 

Of: je toont zelf fragmenten die je bruikbaar vindt, bezorgt de teksten en opdrachten als hierboven vermeld aan allen. 


Bijlagen

Jos Martens

november 2011

 

     
 

Met onderstaande zoekmachine kunt u zowel zoeken op het www als binnen deze site en Histoforum

Google
Search WWW Search histoforum.digischool.nl